‘God doet iets in deze dagen. Hij is echt iets van plan’

Verslag van een bezoek aan de conferentie ‘Responding to the Rebirth’, zaterdag 22 november 2025, All Souls Langham, London, met nabeschouwing.

Het is zaterdag 22 november 2025 in een druilerig Londen in kerstsfeer. Zevenhonderd mensen komen van over de hele wereld samen in All Souls Langham, de Anglicaanse kerk waar dr. John Stott jarenlang aan verbonden was. Een uitverkochte conferentie. Noodgedwongen is er voorzien in een livestream voor de ruim 300 belangstellenden die geen plaatsje meer konden bemachtigen. Organisator Glen Scrivener (Speak Life) is verrast door de grote belangstelling. ‘Maar het sluit wel heel goed aan bij het steeds breder wordende gevoel dat er echt iets gaande is. Overal horen we opgewonden verhalen, uit heel verschillende landen. Anderen zien nog helemaal niks.’ (Lees voor de actuele situatie in Amerika dit verslag eens: ‘It’s Here: Gen-Z Revival Hits Campuses This Fall’)

Groeiende openheid

Waar gaat het over? Over de vraag of er momenteel echt sprake is van een opwekking in het seculiere Westen. En zo ja, hoe we daar als kerken en christenen op zouden moeten reageren. Vandaar de titel van de conferentie: ‘Responding to the Rebirth’. Mede-organisator Justin Brierley (Think Faith) zag vanuit zijn carrière in de wereld van de christelijke media decennialang vooral de neergang van kerk en geloof van dichtbij. Misbruikschandalen, kerkverlating, toenemende vijandschap tegen het geloof en de opkomst van het agressieve ‘nieuwe atheïsme’ voorspelden weinig goeds. ‘Maar’, vertelt hij, ‘in 2018 maakte ik iets mee wat bij mij de gedachte opriep: zou het tij aan het keren zijn?’ Een prominente voorvechter van het atheïsme, Peter Boghossian, maakte er namelijk geen geheim van dat zijn vijandschap tegen religie aan het veranderen was in meer openheid. Niet langer wilde hij zo veel mogelijk gelovigen bekeren tot het atheïsme. Opmerkelijke andere ontwikkelingen waren, ter rechterzijde, de openheid van de invloedrijke psycholoog Jordan Peterson voor Bijbelse wijsheid en, ter linkerzijde, de intellectuele bekering van historicus Tom Holland tot het christendom. Zijn beschrijving van de beslissende impact van het christendom op de Westerse cultuur kreeg grote verspreiding en invloed door het boek ‘Dominion’, in het Nederlands vertaald als ‘Heerschappij. Hoe het christendom het Westen vormde’ (2020).

In 2023 publiceert Justin Brierley zijn boek over ‘The Surprising Rebirth Of Belief In God’. Hij was er vroeg bij om dit te constateren en kreeg veel kritiek en scepticisme te verduren. Maar niet lang daarna begon die te verstommen, omdat onderzoek na onderzoek in Europa en de Verenigde Staten een stijging van het aantal kerkgangers liet zien. Bijbelverkopen stegen. En dan verschijnt in 2025 ook het rapport van een grootschalig onderzoek in het Verenigd Koninkrijk door de Bible Society onder de opzienbarende titel: The Quiet Revival.

Het aantal kerkbezoekers van 18-24 jaar verviervoudigde van 2018 tot 2024.

Dr. Rhiannon McAleer schreef als directeur onderzoek en impact van Bible Society mee aan het rapport en vat het samen tijdens de conferentie. Ook in Engeland is er sprake van een trendbreuk. Voor het eerst in zeer lange tijd is een nieuwe generatie meer religieus dan de vorige. Gen Z, de generatie geboren tussen 1995 en 2012, staat open voor religie en spiritualiteit. Extra bijzonder is de oververtegenwoordiging door jonge mannen. De titel van het rapport spreekt voor zich: ‘The Quiet Revival’. En dat is geen woord teveel: Kerkbezoek steeg van 8% in 2018 tot 12% in 2024, maar de categorie 18-24-jarigen verviervoudigde in die periode van 4% tot 16%. De groei van het aantal mannelijke kerkgangers verloopt daarbij sneller dan dat van vrouwen. Eénderde van het aantal kerkgangers onder de 55 jaar heeft een multi-etnische achtergrond. De interesse in Pinksterkerken en Rooms-Katholieke kerken groeit daarbij sneller dan die voor Anglicaanse kerken. Er is sprake van grote honger naar kennis over God en de Bijbel en van grote spirituele openheid.

Die openheid heeft een keerzijde: De belangstelling voor Islam en andere spirituele en religieuze wereldbeschouwingen groeit net zo goed. En velen zijn nog steeds overtuigd van de kracht van de post-christelijke progressieve idealen en dat het christendom hopeloos ouderwets is en mogelijk gevaarlijk. Maar voor een groeiende groep vooral jonge mensen is het christelijk geloof weer helemaal in beeld als een serieuze optie.

‘God is echt iets van plan’

Tijdens de conferentie worden allereerst de feiten op een rijtje gezet. Niet alleen de statistieken bevestigen het beeld dat Justin Brierley in 2023 schetste. De afgelopen twee jaar volgen allerlei ontwikkelingen elkaar in snel tempo op. Ze verraden dat op intellectueel en cultureel niveau het tij aan het keren is. Een bekend voorbeeld is de bekering van Ayaan Hirsi Ali tot het christelijk geloof. Van moslim werd Hirsi Ali een fel bestrijder van de islam en vervolgens de bekendste vrouwelijke atheïst ter wereld. Het boek van Tom Holland speelt een rol in haar veranderde, nu positieve kijk op het christendom. Maar dat is niet het enige. Na een persoonlijke crisis getuigt ze publiekelijk dat Jezus Christus haar heeft gered en dat ze overtuigd christen is geworden. Naast Ayaan Hirsi Ali zijn nog vele andere voorbeelden te geven van meer en minder bekende personen die een radicale verandering laten zien naar grote openheid voor het christelijk geloof of publiekelijk verklaard hebben christen te zijn. Ook in allerlei culturele uitingen is dat merkbaar, in de wereld van muziek, film, cultuur en sport is steeds vaker sprake van openheid voor het christelijk geloof. Op sociale media is dat volop te merken.

Er is geestelijke honger. In deze onrustige wereld zijn mensen op zoek naar ‘meer’.

Bisschop Mike Royal, algemeen secretaris van ‘Churches Together in England’, kan het bevestigen. Hij neemt waar dat de groei vooral merkbaar is in stedelijke centra en alle kerken betreft, inclusief oosters orthodoxe en afgescheiden (‘free’) kerken. ‘Kijk ook buiten je eigen traditie. Dezelfde God is overal aan het werk en dat is enorm verrijkend.’ De bisschop is ervan overtuigd: ‘God doet iets in deze dagen. Hij is echt iets van plan’. Er is geestelijke honger. In deze onrustige wereld zijn mensen op zoek naar ‘meer’. Mike Royal geeft ook een waarschuwing: het opkomend ‘christelijk nationalisme’ is niet alleen een voedingsbodem voor bekering tot het christelijk geloof, maar kan evengoed een blokkade vormen. De grens tussen waarheid en leugen is flinterdun. We moeten er scherp op letten dat we niet tevreden zijn met nominaal of cultureel christendom, maar vast gefundeerd zijn op Christus, op reddende genade en Bijbelse waarheid.

Focus op Jezus

Glen Scrivener gaat daar nog wat dieper op in. ‘We gaan door een storm’, zegt hij, met gevaren aan beide kanten. Scrivener neemt ons mee naar een aantal boeken die zijns inziens treffend analyseren in welke tijd wij leven: Alec Ryrie, The Age of Hitler, heeft aangetoond dat we sinds WO II een verhaal zijn ingezogen dat vooral negatief was: we waren vooral tegen Hitler. ‘Auschwitz’, dat is de diepte die we moesten vermijden, maar het positieve verhaal van Jezus werd steeds minder overtuigend gevonden. ‘Hitler’ is in deze negatieve zin de meest invloedrijke morele persoon geweest in de Westerse geschiedenis, aldus Ryrie. Scrivener betoogt met verwijzing naar zijn eigen boek ‘The Air We Breathe’ dat de moderne waarden van gelijkheid, compassie, instemming, verlichting, wetenschap, vrijheid en vooruitgang als vanzelfsprekend gelden, maar in werkelijkheid voortvloeiden uit het positieve verhaal van Jezus.

Het is Christus of niets.

Andere studies die Scrivener in zijn verhaal verwerkt zijn: Musa Al-Gharbi, ‘We have never been woke. The cultural contradictions of a new elite’ en Carl Trueman, ‘The Rise and Triumph of the Modern Self’. Waar het samenvattend op neerkomt is dit: zowel ter linkerzijde (Tom Holland) als ter rechterzijde (Jordan Petersen) bevinden zich profeten aan de rand van de kerk die de Joods-christelijke traditie erkennen als bron voor waarden waaraan men wil vasthouden. Het probleem is dat wanneer deze waarden van hun diepste bron worden losgemaakt, er iets onwaarachtigs en onevenwichtigs ontstaat. Zoals ter linkerzijde de nadruk op seksuele vrijheid en ter rechterzijde de nadruk op masculiniteit. Van beide kanten komen mensen naar de kerk. Hoe reageren we op hen? Met ja, maar nee, maar ja, aldus Scrivener. We kunnen allereerst het waarheidselement in hun visie bevestigen, maar moeten de onwaarheid of afgoderij erin vervolgens aanwijzen en ontmaskeren: Waar jij naar op zoek bent, is daar uiteindelijk niet te vinden. Om vervolgens te wijzen op Jezus Christus als de ware Bron die hun verlangen wél volledig zal kunnen vervullen. Er is dus bekering nodig in de storm, en geloof in Jezus Christus, Hij alleen is de Rots, de Bron, onze Toevlucht. ‘Het is Christus of niets.’

De noodzaak van focus op Jezus wordt ook in het panelgesprek dat volgt benadrukt. We moeten ‘very Jesus focused’ zijn, want zijn unieke Persoon onderscheidt het christelijk geloof van alle andere godsdiensten, new age en het atheïsme. Onder jonge mannen is een honger merkbaar naar (levens)regels, structuur en orde. Daar is op zichzelf niets mis mee, maar de verloren zoon uit Lukas 15 die naar zijn vader terugkeerde werd geen slaaf maar hersteld in zijn positie als kind.

Cultuur van compassie

Dat de kerk vooral in trek is bij jonge mannen die opnieuw bezig zijn met hun mannelijkheid, heeft als keerzijde dat vrouwen zich in de kerk onveilig kunnen voelen. Nadruk op veiligheid voor vrouwen is dus nodig! Daarvoor is er in de kerk een cultuur van compassie nodig, want zorg en compassie zijn waarden die door vrouwen worden herkend als behorend bij een veilige cultuur. En dat niet alleen: alle vruchten van de Geest moeten zichtbaar worden in de karakters van christenen. Dan ontstaat er een geloofwaardige en positieve cultuur. Het ‘nieuwe atheïsme’ viel mede uit elkaar door het negatieve effect ervan op de moraal, op moslims en vrouwen. De cultuur is zo gepolariseerd, zo verdeeld, de kerk moet juist een plaats zijn waar iedereen wordt gehoord en het gesprek met de ander wordt aangegaan.

In onze gepolariseerde cultuur moet de kerk een plaats zijn waar iedereen wordt gehoord en het gesprek met de ander wordt aangegaan.

Dat laatste is wat ook John Lennox benadrukt in een video-interview met Justin Brierley. Wat nodig is, is dat we als christenen echt luisteren naar alle mensen. Dat we hun verhalen en diepste vragen echt proberen te begrijpen. Laat dat in alle openheid gebeuren. En laten we vervolgens proberen om hun diepste vragen en verlangens te relateren aan wat we geloven over Jezus Christus. En door ons hele leven laten zien hoe we geloven, hoe geloof in Jezus Christus eruit ziet.

‘Change nothing but your heart’

Na de lunchpauze verschuift de aandacht naar de vraag: En wat nu? Hoe zouden we als christenen en kerken moeten reageren op de ‘quiet revival’, de ‘surprising rebirth’? Een van de sprekers is Al Gordon, die leiding geeft aan een aantal bloeiende kerken in Oost Londen, verenigd onder de naam ‘SAINT’. Al Gordon beschrijft wat een bezoek aan de Asbury Revival in 2023 met hem deed. Hij voelde sterk de aanwezigheid van God. De ‘vreze van God’ is echt een ding als God gaat werken. Het leidt tot echte overtuiging en het gebed om vergeving. Al Gordon geeft aan dat de ervaring van de aanwezigheid van God moeilijk te beschrijven is. Op de terugweg naar huis, ervoer hij het contrast. Een gevoel van rouw en verdriet om die krachtige aanwezigheid van God weer te moeten loslaten. ‘Eén dag in Uw voorhoven is beter dan duizend elders.’ (Psalm 84:11).

Al Gordon noemt zichzelf geen bidder en zeker niet iemand die steeds God hoort spreken. Maar dit keer hoorde hij de Heilige Geest heel duidelijk twee dingen zeggen: 1. Je krijgt 18 maanden om je kerk in Londen klaar te maken voor een opwekking; en 2. Verander niets dan je hart. Dat laatste ervoer hij als nog beangstigender dan het eerste: ‘Change nothing but your heart.’ Bij het klaarmaken van de kerk voor een opwekking was het niet zozeer nodig om allerlei uiterlijke dingen te wijzigen, dat zou als vanzelf wel gaan gebeuren, als gevolg van een verandering van het hart. Opwekking is een zaak van veranderde harten.

Opwekking is een zaak van veranderde harten.

Sindsdien zag hij steeds weer kleine dingen veranderen, een langzaam maar gestaag proces. Meer mensen kwamen tot geloof en werden gedoopt. Op een gegeven moment bezochten meer dan 2000 jongeren een ‘Joint Prayer Gathering’, vol met gezamenlijk gebed, eenheid en getuigenissen. Al Gordon kan het bevestigen uit eigen ervaring: God bereikt mensen op een schaal en manier die hij nooit eerder heeft zien gebeuren.

Zondag 23 november bezocht ik om 5 uur ’s middags een dienst van SAINT in Shoreditch, East London, een van de kerken waarvan Al Gordon rector is. Zo’n 70 jonge mensen, vooral twintigers, bezoeken de dienst. Er zijn meerdere jonge mensen voor het eerst. Sommigen blijven even zitten en vertrekken dan weer. Er is veel aanbiddingsmuziek. In de preek wordt de kern van het Evangelie helder gebracht en er wordt krachtig opgeroepen om dit Goede Nieuws niet voor jezelf te houden maar te delen met mensen om je heen.

De Geest is krachtig aan het werk in Londen.

Tijdens en na de dienst spreek ik enkele bezoekers, die enthousiast vertellen over de recente groei van de kerk, de fijne gemeenschap en de ontwikkeling die merkbaar is: steeds meer leden raken gericht op het verwelkomen van nieuwe bezoekers in plaats van de focus op een beperkte groep bekenden. Als ik vertel dat ik in London ben voor een conferentie over de ‘Quiet Revival’, wordt direct opgemerkt dat het ‘Quiet’ inmiddels wel weggelaten kan worden. De Geest is krachtig aan het werk in Londen, volgens deze jonge mensen! Na de dienst wordt ik welkom geheten door een vaste bezoeker. Hij bidt voor mij en dat de revival ook in Almere zichtbaar mag worden … ‘Weet je’, zegt hij, ‘er werd onlangs gepreekt over de wonderlijke visvangst. De spreker vroeg waarom er 153 vissen in het net zaten, en geen 154. Hij zei: “Dan zou het net zijn gescheurd.” We moeten zorgen voor sterke netten, dan zorgt God ervoor dat er zo veel vissen gevangen worden als het net toelaat zonder te scheuren.’

Hoe moeten kerken en christenen reageren?

Terug naar de conferentie. Uit het vele dat na de lunchpauze wordt gedeeld aan verhalen, waarschuwingen en aandachtspunten, wil ik de belangrijkste puntsgewijs samenvatten, zodat we daar ook in Nederland van kunnen leren en onze netten kunnen versterken. Soms zijn verschillende punten samengevoegd vanuit mijn eigen persoonlijke totaalimpressie.

Gebed

• Zet gebed radicaal centraal: nederig, vurig, eensgezind, aanhoudend en gezamenlijk. Gebed om de (verdere) doorwerking van de Heilige Geest, en of God deze generatie wil redden: ‘Double down praying’.
• Bid voor kerken die nog geen revival of ‘rebirth’ zien. Laten zij het Evangelie blijven zaaien én verwachtingsvol bidden om de Geest, dat Hij de rest wil doen. Blijf bidden voor wat je nog niet ziet, en dank voor wat je ziet bij anderen om je heen.
• Laat alles, je persoonlijke leven en de samenkomsten van de gemeente, doordrenkt zijn van Jezus en gebed.

Double down praying.

Gebruik massaal social media en internet om zo breed mogelijk te zaaien

• Niet iedereen komt de drempel van de kerk over. Probeer hen te bereiken door via internet en sociale media zo breed als je kunt te zaaien. Iedereen ziet christelijke content. Probeer van daaruit uit te nodigen voor persoonlijk (online) contact, (online) Bijbelcursussen en andere bijeenkomsten. De kerk moet massaal aanwezig zijn op internet.

Karakter

• Zowel in onze houding richting revival als richting de mensen die we daardoor mogen verwelkomen is ons karakter erg belangrijk: Nederigheid en hoop waar het gaat om het werk dat God door zijn Geest aan het doen is. Stabiel en standvastig in hoe we de mensen tegemoet treden, en daarin de vruchten van de Geest vertonen (Galaten 5:22). Ons karakter als christenen moet in overeenstemming zijn met de boodschap die we brengen.
• Dat zorgt meteen voor een probleem: de realiteit is dat er vaak spanning zit tussen de aantrekkelijkheid van het Evangelie en de praktijk van de kerk, gevormd door zwakke, kwetsbare en feilbare mensen. Daarom nooit een houding van triomfalisme, maar van nederigheid en openheid. En in het gebed of God ons ondanks onze zonden en gebrokenheid wil gebruiken. Zo kan de kerk toch een veilige plek zijn.

Wees een liefdevolle, open, verwelkomende, niet oordelende, integere gemeenschap

Het karakter van de gemeenschap van christenen kreeg verreweg de meeste aandacht. Samengevat komt het erop neer dat er een gemeenschap nodig is die diepgaand door het Evangelie is gevormd en daardoor ook prioriteit geeft aan het delen van het Evangelie met anderen. Leden zijn bereid om hun leven te delen op een wijze die iets weerspiegelt van het dienstbare en zelfopofferende en genadig ontfermende karakter van Jezus zelf. Niet oordelend, maar open, verwelkomend, liefdevol en integer.

Dan volgen nu nog een serie aandachtspunten. In sommige punten worden zaken herhaald omdat er vaak overlap zitten tussen verschillende aspecten en/of sommige dingen meerdere keren op een heldere manier werden verwoord:

• Het begint met voorbereid zijn op mensen die weer ontvankelijk, ‘poreus’, zijn voor God en geestelijk nieuwsgierig, weer open voor Gods liefde.
• Belangrijk is dat christenen bereid zijn om met deze nieuwe zoekers vrienden te worden, hun mentor te zijn op hun weg naar het geloof en het volgen van Jezus (discipelschap).
• Vele niet-gelovigen staan open voor uitnodigingen naar christelijke bijeenkomsten. Christenen moeten de stap zetten om die uitnodiging ook te doen aan niet-christelijke vrienden en buren.
• Een cultuur van grote openheid is nodig. Daar is nu ruimte voor ondanks de cultuuroorlogen die worden uitgevochten. Laat heel helder zijn dat in de kerk alles uitgesproken mag worden: niets is te gek. Neem een open luisterhouding aan en reageer nieuwsgierig en uitnodigend, zonder oordeel, op wat mensen bezighoudt: ‘Real curious listening. Do not know what the person in front of you needs.’ Luister naar hun vragen, hun verhaal en probeer te begrijpen wat hun diepste vragen zijn. Probeer hun verhaal en vragen te verbinden aan wat wij geloven over Jezus Christus.
• Mensen hebben een diepe honger om te worden gezien. Blijf daarom benadrukken: We zijn zo blij dat je hier bent … Ook als je er heel anders over denkt dan wij en heel anders bent. We zijn zo blij dat je er bent! Ik zie je! Dat is soms alles …

Mensen hebben een diepe honger om te worden gezien.

• Gebruik normale taal
• Ga er in een bijeenkomst niet van uit dat iedereen Jezus wel heeft aangenomen maar nodig uit om Hem persoonlijk te leren kennen.
• Laat zien hoe we geloven, hoe dat eruit ziet, laat mensen meedoen, zodat ze kunnen ervaren hoe het zou zijn om christen te zijn.
• We leven in een gepolariseerde en sterk verdeelde cultuur. De kerk is hierin counter-cultural: een plaats waar iedereen gehoord wordt en samen met anderen in gesprek gaat.
• In een cultuur waarin vooral mannen weer openstaan voor de kerk maar dit vaak verbinden met nadruk op masculiniteit, is het voor een kerk extra belangrijk om erop te letten dat de kerk ook voor vrouwen een veilige plek is. Een cultuur van compassie is veilig en zal over het algemeen vrouwen aantrekken: Jezus houdt van je, ziet je, kent je met al je struggles.
• Samengevat hebben mensen die op zoek zijn naar het christelijk geloof vier dingen nodig:
  • Echte vriendschap: warmte bieden, echt van hen houden, nieuwsgierig zijn, hun verhaal horen, heel relaxed.
  • Tijd: wees relaxed en geduldig. Iemand bekeren is niet onze job, maar Gods werk. Dwing niets af en wordt niet ongeduldig, dat heeft een tegengesteld effect.
  • Uitnodigingen om mee te doen in de christelijke praktijk: Veel tijdgenoten zijn volledig gevormd door een immanent frame (Charles Taylor), door materialisme, en zien bewust of onbewust de wereld als een machine. Ze moeten de mogelijkheid krijgen om de werkelijkheid van Gods liefde te ontdekken. Sommigen hebben argumenten nodig, goede boeken, maar vooral moeten ze uitgenodigd worden om deel uit te maken van een intentionele gemeenschap die het christelijk geloof belichaamt (‘embodied’), zodat de verbeelding van mensen wordt aangesproken en veranderd. We moeten ze uitnodigen om deel te nemen aan geloofspraktijken als Bijbellezen en gebed. Zodat ze zichzelf de vraag gaan stellen: Wat als dit waar is? In zo’n gemeenschap leven, spreekt letterlijk tot de verbeelding (‘imagination’) en opent nieuwe perspectieven (inclusief het geloof in zaken die men eerder voor onmogelijk hield).
  • Een gemeenschap met diepe wortels en wijde vertakkingen: stabiel, uitnodigend, niet angstig. We staan stevig op de Rots Jezus Christus dus hoeven we niet defensief of bang te zijn.
• Twee Bijbelse waarheden zijn belangrijk in onze tijd:
  • 1. Heb de vreemdeling lief als jezelf. We zijn pelgrims, onderweg naar de hemelse stad. Wij zijn óók niet thuis. We zijn van onszelf allemaal xenofoob en hebben een zekere angst voor het vreemde, andere, dat is heel normaal. Maar we dienen een God die vreemden liefheeft!
  • 2. Heb je vijanden lief. rond de troon van het Lam zal elke natie present zijn, elke taal. Dit is een radicale levenshouding, die we kunnen innemen met hulp van de Geest. Het is krachtig en overtuigend als we zegenen wie ons vervolgen en vervloeken!

Bekering en discipelschap

• Bekering is geen vies woord. Nieuwe gelovigen moeten worden meegenomen op een weg van discipelschap.

Nieuwe gelovigen moeten worden meegenomen op een weg van discipelschap.

Bijbel

• Heel veel mensen zijn geïnteresseerd in de Bijbel
• Zorg ervoor dat je geïnteresseerden kunt meenemen in ‘Bible discipleship’: de kennis van de Bijbel is over het algemeen minimaal
• Waarschuwing: jonge mensen zijn sneller onder de indruk van aanvallen op de Bijbel, en dat brengt hun vertrouwen in de Bijbel aan het wankelen

Oecumene en liturgie

• De periode van secularisatie waar we mee te maken hebben gehad, heeft als voordeel dat velen beseffen dat we niet langer de luxe hebben om ons in ons eigen kerkzijn op te sluiten. We moeten ons in nederigheid verbinden in eenheid, als broeders en zusters.
• De ‘Quiet revival’ haalt ons uit onze comfortzone en leidt ons naar de rijkdom van veel tradities. Dezelfde God is ook in andere kerken aan het werk.
• Ook de Orthodoxe kerken mogen zich verheugen in aantrekkingskracht op de jonge generatie. Bepalende elementen hierin zijn een sacramentele houding naar de wereld en het vasthouden aan de traditionele geloofsleer.
• We hoeven ons niet in allerlei bochten te wringen om aantrekkelijk te zijn. We moeten juist uitstralen dat we diep tevreden zijn, vol vertrouwen in wat we doen en hoe we het doen, volgens onze tradities die zich door de tijd heen bewezen hebben. We zijn gefundeerd op Christus. We hoeven het niet anders te doen maar moeten wat we doen, goed doen.
• We hoeven de dienst op zondagmorgen niet opnieuw uit te vinden. NB: Het eeuwenoude Book of Common Prayer beleeft ook een revival!

De ‘Quiet revival’ haalt ons uit onze comfortzone.

Boodschap

• Jongeren zijn op zoek naar een levensdoel, naar betekenis, naar identiteit. In een wereld waarin alles voortdurend verandert verlangen ze naar het betere verhaal.
• Pas je boodschap niet aan maar ‘keep christianity weird!’ (Tom Holland: ‘Houd het christendom buitenissig’). De Persoon van Jezus, het hele Evangelie, het is in allerlei opzichten ‘dwaas’ maar juist daarom geweldig aantrekkelijk. Wie zou doen wat God heeft gedaan in Jezus Christus? Mensen verlangen naar het mysterie van schoonheid en verwondering.

Evangelie van genade

• Verkondig een boodschap van genade in een wereld (vooral jonge mannen) die op zoek is naar regels, structuur, life rules, orde. Ook de verloren zoon had bedacht dat hij een dagloner zou moeten worden maar de vader herstelde hem in zijn positie als kind!

Verkondig een boodschap van genade.

Het smalle pad van de Waarheid van het Evangelie

• Zorg dat je gefundeerd bent op de reddende genade van Jezus Christus en Bijbelse waarheid, niet op nominaal of cultureel christendom (vgl. bijv. ‘christelijk nationalisme’). De grens tussen waarheid en dwaling is flinterdun. Zowel ter linkerzijde als ter rechterzijde zijn er politieke en culturele stromingen actief die zich op onderdelen kunnen verbinden aan het christelijk geloof maar dan zonder de persoonlijke relatie met Christus of overgave aan een boodschap van genade. We moeten hier vaak antwoorden met een ja, maar nee, maar ja: bevestig het goede, ontken dat in iets anders dan Christus werkelijke vervulling te vinden is, en laat zien hoe deze in Christus en het Evangelie wél te vinden is (‘subversive fulfillment in Christ’).

Focus op Jezus

• We moeten de unieke Persoon van Jezus voluit in het centrum plaatsen van onze boodschap, helemaal op Hem gefocust zijn. Hij is de Rots, de Bron, onze Toevlucht. Jezus is wat het christelijk geloof onderscheidt van alle andere spirituele en religieuze opties die óók in trek zijn. We moeten een echte Jezus-cultuur bevorderen, vol van de liefde van en voor Jezus.
• Waarschuwing: Altijd alleen maar over Jezus praten kan in eerste instantie ook afschrikken. Veel mensen zijn nog niet klaar voor Jezus. Je kunt in eerste instantie daarom ook over allerlei randzaken praten en proberen van daaruit de verbinding te leggen met Jezus.
• Richt je ogen op Jezus. Hij wandelt over het meer en deed alsof Hij voorbij zou gaan aan de discipelen die op het meer worstelden met de zee. Als ze Hem niet hadden uitgenodigd om aan boord te komen, zou Hij voorbij zijn gegaan. In welke situatie je ook bent: ‘you need Jesus in the Boat.’ Nodig Hem uit om bij je scheepje (gemeente) aan boord te komen.

In welke situatie je ook bent: ‘you need Jesus in the Boat.’

Vertrouw op God, het is zijn werk

• Last but not least: God doet het werk! Veel van wat er gebeurt, gebeurt niet dankzij maar ondanks de kerk. Het is en blijft Gods eigen werk en dat geeft nederigheid en vertrouwen.

Nabeschouwing

Tot zover het verslag van mijn bezoek aan de conferentie en diverse kerken in Londen. Natuurlijk roept de conferentie tal van vragen op, vraagt dit alles om diepere analyse en doordenking. Maar laten we allereerst in vreugde en verwondering God op onze blote knieën danken. Wie had tot voor enkele jaren terug durven denken dat we anno 2025 breed in de Westerse wereld zouden spreken over een ‘revival’ of ten minste kunnen spreken van onmiskenbare tekenen die daaraan doen denken? Decennialang was de trend negatief: kerkverlating, verdergaande secularisatie, elke volgende generatie minder religieus en minder betrokken op de kerk. Het is geen wonder dat we ons afvragen of we het wel goed zien, of we het wel goed interpreteren, of we niet hallucineren. Maar het is niet langer te ontkennen: ‘God doet iets in deze dagen. Hij is echt iets van plan.’ Serieuze onderzoeken ondersteunen met harde cijfers de verhalen, geruchten en anekdotes die ons uit de hele Westerse seculiere wereld bereiken, of de indruk die we zelf mogelijk al kregen door toenemend kerkbezoek of bekeringen in onze omgeving: God doet iets!

1. Wel of geen revival?

En vervolgens mogen we natuurlijk ook onze serieuze vragen stellen. Ik stip er drie aan. De eerste is toch ook de vraag: is er inderdaad sprake van een revival? Waaraan kunnen we, vanuit Bijbel, theologie en kerkgeschiedenis, een ‘echte’ revival herkennen? Natuurlijk hangt dat af van je visie en definitie, die kan verschillen en wordt mede bepaald door allerlei factoren. Het is goed en nodig om ons hier vanuit de actualiteit opnieuw op te bezinnen en daarbij serieus onderzoek te betrekken. Tim Keller heeft vanuit Bijbel, theologie, kerkgeschiedenis én zijn eigen ervaring veel nagedacht over de kenmerken van een revival. Revival is volgens hem niet een periode van zeer krachtige inspanningen op het gebied van evangelisatie. Ook betekent het volgens hem geen nadruk op de buitengewone gaven van de Heilige Geest. Opwekking is niet iets wat mensen doen of een buitengewone verschijning van de Heilige Geest. Echte opwekking, aldus Keller, is de intensivering van de gewone werkzaamheden van de Heilige Geest, waarbij Hij gebruikmaakt van de gewone middelen: de prediking van het Woord, gebed, gemeenschap, de eredienst en de sacramenten. En wat zijn die ‘gewone werkzaamheden’ van de Geest? Dat zijn overtuiging van zonde, bekering, zekerheid en heiliging. Het gaat er daarbij in feite om dat de kern van het Evangelie wordt ontdekt: je ontdekt wat genade is en dat het Evangelie iets totaal anders is dan religie.

Echte opwekking, aldus Keller, is de intensivering van de gewone werkzaamheden van de Heilige Geest, waarbij Hij gebruikmaakt van de gewone middelen.

Als de Heilige Geest zijn gewone werkzaamheden intensiveert, als het Evangelie wordt herontdekt en wordt toegepast op het hart, dan gebeuren er volgens Keller drie dingen:

1. Slapende christenen worden wakker. De meeste christenen gaan slaapwandelend door het leven. Ze worden weer heel sterk overtuigd van hun zonden, maar ervaren tegelijk weer heel krachtig de zekerheid over wie ze mogen zijn in Christus.
2. Naamchristenen worden bekeerd. Veel kerken zitten vol met naamchristenen. Als er een Opwekking komt, komen velen van hen tot de ontdekking dat ze wel dachten dat ze christen waren, maar nog nooit echt hebben begrepen wat het betekent om gered te zijn door het geloof.
3. Bewuste niet-christenen komen tot geloof.

Keller merkt op dat niet-christenen tijdens een opwekking veelal ook tot geloof komen omdat de kerk er mooier op wordt doordat slapende christenen ontwaken en naamchristenen worden bekeerd. De kerk wordt aantrekkelijker, krachtiger. De ontwaakte en bekeerde christenen gaan uitreiken naar niet-christenen! Heel mooi vind ik wat Keller uit eigen ervaring hierover schrijft:

‘Wat mij verbaasde, was dat toen wij slaperige christenen en sommige naamchristenen zagen ontwaken, zij zich op een vrijmoediger en nederiger manier tot hun naasten begonnen te wenden. Als je zekerheid hebt, ben je moediger en nederiger. Je bent overtuigd van zonde, dus je hebt niet de arrogantie die je had, maar je bent ook zelfverzekerder en minder bezorgd over hoe je overkomt op andere mensen. Dus een door het evangelie veranderd karakter maakt je een betere evangelist.’

Bij wat we op dit moment waarnemen, is mijns inziens vooral de vraag te stellen of de nadruk niet sterk ligt op de derde categorie die Keller noemt: niet-christenen die tot geloof komen, terwijl we (nog) weinig zien dat slapende christenen wakker worden en naamchristenen worden bekeerd. We zien (nog) weinig dat mensen toetreden tot de kerk doordat deze aantrekkelijker en krachtiger is geworden door bekeringen uit de eerste twee categorieën.

Natuurlijk zijn er tal van kerken en christenen die zich actief richten op het bidden voor en bereiken van mensen die Jezus nog niet kennen. Maar wat mij persoonlijk opvalt in de getuigenissen van diverse nieuwe gelovigen in mijn eigen omgeving, is dat de eerste aanzet tot Bijbellezen, gebed of bezoek aan een kerk niet kwam vanuit christenen of een kerk, maar veel vaker als gevolg van wat ik niet anders kan interpreteren dan als een direct ingrijpen van God. Veel nieuwe christenen of zoekers die een kerkdienst of Bijbelcursus bezoeken, vinden het lastig om concreet antwoord te geven op de vraag: wat bracht jou hiertoe? Vaak volgt een heel persoonlijk verhaal, waarin een kleine of grote persoonlijke crisis of bezinning op wat er in de wereld om hen heen gebeurt, een rol speelt. Men gaat bidden en Bijbellezen en ervaart daarin een persoonlijke transformatie. Dat brengt hen vroeger of later tot het verlangen om andere gelovigen te ontmoeten, en zo bezoekt men een kerkdienst of Bijbelcursus.

Hier en daar meen ik in mijn eigen omgeving een herontdekking van het Evangelie te bespeuren.

De toetreding van nieuwe gelovigen heeft onmiskenbaar ook effect op de kerk en degenen die al langer geloven. Hier en daar meen ik in mijn eigen omgeving een herontdekking van het Evangelie, een verdiept zondebesef, en een verlangen naar een heiliger leven dicht bij God, te bespeuren. Mogelijk verloopt déze revival in een ‘omgekeerde’ volgorde (dat wil zeggen: anders dan Keller ze beschrijft) en heeft de toetreding ‘uit het niets’ van nieuwe gelovigen en zoekers een herleving van de bestaande kerk (categorie 1 en 2) als vrucht. Een en ander zal alleen de toekomst kunnen uitwijzen en hangt af van vele factoren en ontwikkelingen die nu zeker nog niet zijn te voorzien.

Wat die levensveranderende ‘herontdekking van het Evangelie’ betreft, ook dat sluit aan bij hoe Tim Keller (persoonlijke of gezamenlijke) ‘geestelijke vernieuwing’ heeft omschreven. Het Evangelie wordt dan weer helemaal echt en fris ervaren. Je wist het allemaal misschien al wel, maar als de Geest krachtig bezit van je neemt, besef je op een nieuwe, diepe manier het wonder van vergeving en genade. Je gaat weer scherper zien hoe het Evangelie niet alleen afwijkt van secularisme, maar evengoed van moralisme en religiositeit. In begrippen ontleend aan Lukas 15 en ‘The Prodigal God’: je ziet (weer) dat zowel een immoreel leven als de jongste zoon als een moreel hoogstaand leven als de oudste zoon manieren zijn om het ware geluk op je eigen manier te zoeken en aan het hart van de Vader voorbij te gaan.

2. De brede aantrekkingskracht van kerken, religies en spiritualiteit

De tweede vraag, die ik kort wil benoemen, is die naar de waardering van de aantrekkingskracht van de Rooms Katholieke kerk, de Oosters Orthodoxe Kerk en ook Pentecostale kerken. Algemener geformuleerd: De zoekende generatie die openstaat voor religie wordt zeker niet massaal en rechtstreeks door de Geest geleid in de richting van kerken en christenen in de gereformeerde en evangelicale traditie. Integendeel, genoemde katholieke, orthodoxe en Pentecostale kerken lijken momenteel bovengemiddeld in trek. De vraag wordt nog anders als we zien dat ook het aantal toetreders tot de Islam en andere religies, vormen van spiritualiteit en levensbeschouwing in de lift lijkt te zitten. Met een theologische bril op kunnen we natuurlijk eenvoudigweg verklaren dat de vijand, ‘de geestelijke machten van het kwaad in de hemelse gewesten’, natuurlijk ook niet stil zit en bezig is mensen in hun vaak chaotische en verwarrende zoektocht op een dwaalspoor te zetten. Misschien is het fenomeen daarmee afdoende verklaard maar wellicht maken we ons er dan te gemakkelijk van af en verdient ook dit punt verdere Bijbelse, theologische en historische doordenking. Zeker waar het onze relatie tot andere kerken en de bredere ‘oecumene’ betreft. Juist ook in het licht van het verlangen naar waarheid, structuur en houvast dat breed gevoeld wordt onder de jongere generaties én de vraag hoe de diverse kerkelijke tradities, stromingen en denominaties zich juist hiertoe verhouden en zich in de afgelopen eeuw hebben ontwikkeld in een steeds verder seculariserende en postmoderne cultuur. Dit leidt ook tot het volgende punt:

De Geest waait door al onze zorgvuldig ontworpen en bewaakte grenzen heen.

3. Verlangen naar waarheid

Het derde en laatste dat ik wil benoemen is precies dat verlangen naar waarheid. ‘Revival is always messy’, zo meen ik mij een uitspraak tijdens de conferentie te herinneren. Het is niet van ons, de Geest waait door al onze zorgvuldig ontworpen en bewaakte grenzen heen. Dat maakt bescheiden en nederig. Een persoonlijk voorbeeld: Ik moest wel even slikken toen zich nu zo’n twee jaar geleden een dertiger met zijn gezin meldde bij onze kerk. Hij kwam uit een seculier, atheïstisch milieu. Zijn rechts-conservatieve politieke opvattingen, vooral ontwikkeld in coronatijd, brachten hem in de kerk, waar hij vooral duidelijke, klassieke normen en waarden hoopte te treffen. Ik verwachtte flink te botsen, maar ontmoette oprechte openheid, nieuwsgierigheid naar andere meningen én bovenal iemand die in de kerk geraakt werd door het Evangelie van Gods onvoorwaardelijke liefde, zowel in de verkondiging als in de gemeenschap van christenen. Het veranderde hem van binnenuit en dat proces gaat nog steeds door, maar zijn politieke opvattingen zijn zeker (nog) niet fundamenteel veranderd. Het bleek vooral nodig te zijn dat ik mij zou bekeren van mijn vooringenomen houding. God breekt dwars door onze ‘links-rechts’-indelingen heen en brengt mensen van de meest uiteenlopende culturele standpunten samen aan de voet van het kruis. De innerlijke transformatie die daarvan zeker het gevolg is, betekent in de praktijk echter lang niet altijd dat politieke posities en culturele voorkeuren compleet veranderen. Wel wordt duidelijk dat het Evangelie van Jezus Christus boven die posities en voorkeuren uitstijgt en daarop van binnenuit transformerend inwerkt. Naast dit voorbeeld van iemand met rechts-politieke voorkeuren zouden overigens ook voorbeelden te geven zijn van recente toetreders tot de kerk met heel andere politieke en culturele voorkeuren.

Volgens het conferentieverslag zou een groot deel van de nieuwe kerkbezoekers uit conservatieve jongemannen bestaan. Of dit daadwerkelijk zo is én of dit overal zo is (of vooral in bijvoorbeeld Amerika), zou echter onderzocht moeten worden. Gezien het grote aantal voorbeelden van bekeringen dat ook vanuit links-progressieve hoek te geven zou zijn, zou ikzelf voorlopig heel voorzichtig willen zijn met het trekken van conclusies. Eerder is het zo dat we ons volledig moeten voorbereiden op openheid voor geloof en kerk vanuit zeer verschillende, tegenovergestelde culturele posities, zowel uiterst links en progressief als uiterst rechts en conservatief. Dat is spannend en vraagt van christenen om ons vooral niet politiek en cultureel in een seculier frame te laten duwen, maar vanuit het Evangelie van Jezus Christus en zoekend naar de waarheid de polarisatie te ontstijgen en dwars door alle gebruikelijke politieke en culturele bubbels heen Jezus Christus te verkondigen. Deze zogenaamde ‘derde weg’ (zie ook zeker dit artikel van Scrivener, dat een uitwerking is van zijn presentatie tijdens de conferentie) is zeker geen grijs en smaakloos compromis maar een geheel andere positie vanwege een geheel ander fundament. Als we vanuit het fundament van het Evangelie van Jezus Christus een oprecht luisterend oor geven aan zoekers uit linkse en uit rechtse culturele posities, zullen we inderdaad heel veel baat hebben bij de ja-nee-ja-reactie die Scrivener voorstelde tijdens de conferentie en die aansluit bij de wijze waarop Tim Keller wil antwoorden op de cultuur: Bevestig het waarheidselement in het verlangen dat je proeft (waarin cultuur en Evangelie overeenstemmen), ontmasker vervolgens de onwaarheid of afgoderij in de cultuur, om vervolgens te laten zien hoe Jezus Christus en het Evangelie de werkelijke vervulling vormen van het verlangen.

Revival is ‘rommelig’. De Geest waait waarheen Hij wil. En dwars daardoorheen zijn vaak onzichtbaar en lang niet altijd goed te onderscheiden van de Geest allerlei andere geesten actief. Dat moet ons niet alleen extra waakzaam maken voor misleiding, maar ook voorbereid op verrassingen van de Geest in positieve zin. Verrassingen die voor ons vanwege onze theologische stellingnames misschien wel ongemakkelijk zijn en ons in verwarring kunnen brengen. Bescheidenheid en nederigheid zijn nodig. Tegelijk roept juist de huidige generatie om houvast, om richting, om duidelijkheid, ze snakt naar waarheid in een tijd van grenzeloos individualisme en relativisme, een tijd zelfs van ‘post-truth’.

Nieuwe christenen hebben ruimschoots genoeg ervaren waartoe relativisme, individualisme, fake news en misleiding leidt.

Het is anekdotisch ‘bewijs’, maar ik vond het zeer opvallend dat enkele mensen die recent een radicale bekering tot Jezus Christus hebben meegemaakt – de een met een achtergrond in agressief atheïsme, de ander zat jarenlang diep in New Age – expliciet te kennen gaven dat ze sterk hechten aan een onvoorwaardelijke, compromisloze aanvaarding van de Bijbel als Gods Woord als enige norm voor geloof en leven. Dat de Geest onze kerkelijke grenzen en muren doorbreekt, mag daarom niet tot de conclusie leiden dat ‘waarheid’ er minder toe zou doen. Nieuwe christenen hebben ruimschoots genoeg ervaren waartoe relativisme, individualisme, fake news en misleiding leidt. Laat Jezus Christus, de Weg, de Waarheid en het Leven, altijd centraal staan. Laat de gemeente van de levende God zich van de mainstream cultuur onderscheiden als ‘zuil en fundament van de waarheid’ (1 Timotheüs 3:15), baken van rust en hoop in een wereld op drift. Dat kan alleen als we ons kompas continu ijken aan ‘heel de Schrift’ (2 Timotheüs 3:16). Hét zwaard van de Geest, die waait waarheen Hij wil, is Gods Woord (Efeze 6:17). Als we niet al struikelend verslagen willen worden, zullen we ons moeten omgorden met de waarheid (Efeze 6:14). Focus dus op de Bijbel als enige richtsnoer waarop we volledig kunnen vertrouwen omdat het een norm is die buiten onszelf is gelegen. Dat blijft juist in onze tijd een uiterst belangrijk en onopgeefbaar uitgangspunt, alle kanttekeningen die je hierbij kunt plaatsen vanuit hermeneutisch perspectief ten spijt. Onze intentie moet te allen tijde zijn om niet onze eigen mening te debiteren, noch iets wat cultureel beter verteerbaar is (wat in een sterk gepolariseerde tijd als de onze toch al onmogelijk is), maar in lijn is met de waarheid van het Evangelie van Jezus Christus (Galaten 2:14) en stevig verankerd in ‘heel de Schrift’.